‘Er is zóveel verlies’

De verhalen van Diane Cook lijken op gewelddadige fabels. Ze spelen in een wereld die lijkt op de onze, maar waar andere, wrede regels gelden. Vaak vechten de hoofdpersonen voor hun leven. Soms komt het gevaar in de vorm van een mensenverslindend monster, soms is het een zonderling die baby’s steelt. Cook speelt met onze diepste angsten. Toch zijn de verhalen in Mens vs. Natuur, de bundel waarmee ze vorig jaar debuteerde, geen eendimensionale nachtmerries. Hoe bizar en surreëel de situaties ook zijn, de emoties zijn akelig herkenbaar.

Cook’s debuut maakte veel indruk. Het werd genomineerd voor prestigieuze First Book Award van de Guardian en een aantal andere frictieprijzen. Haar verhalen verschenen onder meer in Harper’s en Granta. Een van haar verhalen werd opgenomen in de bloemlezing The Best American Short Stories (samengesteld door T.C. Boyle).

Voordat Cook debuteerde als schrijver werkte ze jarenlang voor het zeer populaire Amerikaanse radioprogramma This American Life (TAL).  De kern van dat programma zijn verhalen van ‘gewone’ Amerikanen over dingen die ze hebben meegemaakt. Volgens Cook leerde ze bij TAL de kunst van het vertellen. Ze noemt haar radiojaren ‘my storytelling bootcamp’. Cook: ‘Een TAL-verhaal moet meer zijn dan een anekdote. Er moeten dingen in gebeuren die je bijblijven. Dat gaat verder dan een plot, want alleen een plot is niet erg interessant. De gebeurtenissen moeten de hoofdpersoon veranderen.’

Heb je verhalen van TAL gebruikt als basis voor je eigen verhalen?
‘We kregen enorm veel voorstellen voor verhalen. Het merendeel konden we niet gebruiken. Ik had op mijn computer een map met ongebruikte verhaal-voorstellen, maar daar heb ik nooit gebruik van gemaakt. Pas toen ik klaar was met mijn boek realiseerde ik me dat een van mijn verhalen raadselachtige gelijkenissen vertoont met een verhaal dat we gebruikt hebben voor TAL. Een idee in dat verhaal is bij mij blijven hangen en is jaren later weer opgedoken in mijn eigen verhaal.’

Zijn de verhalen in Mens vs. Natuur bewust geschreven als een collectie, of zijn ze min of meer toevallig in dezelfde bundel terechtgekomen?
‘In het begin schreef ik verhalen zonder dat ik precies wist wat ik ermee ging doen. Ik was net gestopt bij de radio en zat in een overgangsfase, van schrijven voor de radio naar schrijven voor mijzelf. Op een gegeven moment begon ik een patroon te herkennen in de verhalen die ik schreef; er was iets wat deze verhalen met elkaar verbond. Toen ik dat doorhad, begreep ik dat dit een boek moest worden. Het zijn verschillende personages en verschillende werelden, maar de thema’s zijn hetzelfde.’

Hoe zou je die thema’s omschrijven?
‘Ik denk dat veel van de verhalen in Mens vs Natuur gaan over overleven nadat er iets ten einde is gekomen – of het nu een relatie is of de wereld. Het gevecht om overleving van de mensen in mijn verhaal Zeedrift bijvoorbeeld, in een wereld die onder water staat, is in mijn ogen niet anders dan het gevecht van de vrouw in Verdergaan die haar man heeft verloren.
Ik denk veel na over de natuur. Ik kijk graag naar dieren en vind het leuk om te leren over de natuur en onze plaats daarin. Overleven is voor mij een primair instinct. Tijdens het schrijven van dit boek overleed bovendien mijn moeder. Dat was de eerste dode in mijn leven, althans, de eerste die er echt toe deed. Ik observeerde hoe mensen in mijn omgeving omgingen met het verlies. Ik sprak ook veel met vrienden die een ouder of beide ouders hadden verloren, of die kinderen hadden verloren – miskramen, of voortijdig afgebroken zwangerschappen. Weet je, er zijn heel veel vormen van verlies. Niet alleen grote verliezen, maar ook de kleinere vormen van verlies waar we allemaal mee te maken krijgen als we opgroeien. Eerst ben je een baby, later een tiener, dan een volwassene, en met iedere nieuwe levensfases gaat er iets verloren in de relatie tussen ouder en kind. Al dit soort zaken hielden me bezig terwijl ik werkte aan de verhalen. Daardoor is het een boek geworden over overleven.’

Om meer inzicht te krijgen in de werkwijze van Cook, vragen we haar om dieper in te gaan op een van de verhalen in Man vs. Natuur. We kiezen voor Iemands kind, een van de sterkste verhalen in de bundel. Cook vertelt over de ontstaansgeschiedenis:
‘Ik liep al een paar jaar rond met het idee voor dit verhaal. Het idee ontstond door het kijken naar natuurdocumentaires. Een vogel zit op het nest, de eieren komen uit, ze zorgt voor haar kuikens maar is een moment van het nest af om eten voor ze te halen, en precies dan komt er een vos die het nest leegrooft. Dat zette mij aan het denken over alle stress in de dierenwereld, alle waakzaamheid, al het verlies. Er is zóveel verlies, jaar op jaar. Ik stelde mijzelf de vraag: wat als ons leven er zo uit zou zien? Wat als wij kinderen zouden verliezen zoals dieren dat doen? Wat als mensen baby’s stelen zoals roofdieren dat doen? Dat was de kiem voor dit verhaal. Veel van mijn verhalen vinden hun oorsprong in zo’n wat-als?-vraag. Vaak weet ik dan nog niet wat voor verhaal het wordt en wat het gaat betekenen.’

Schreef je het verhaal in een keer?
‘De eerste versie schreef ik in drie dagen. Dat was nog niet het uiteindelijke verhaal, al waren de meeste elementen al wel aanwezig. Toen heb ik er nog een paar jaar aan gewerkt. Niet continu natuurlijk, ik keerde er af en toe naar terug. Tussendoor liet ik het lezen aan vrienden. Dat is belangrijk voor mij. Soms word je verliefd op iets wat je zelf geschreven hebt, zelfs wanneer het niet werkt. Om er zeker van te zijn dat ik niet voor mijzelf werk wil ik van anderen horen wat zij van een verhaal vinden.’

Het verhaal kent geen specifieke tijd- of plaats van handeling, net zoals je meeste andere verhalen. Waarom kies je daarvoor?
‘Ik wil dat de lezer de verhalen in zijn eigen wereld kan plaatsen. Zelf heb ik wel bepaalde plaatsen in gedachte, maar ik denk niet dat de lezer daar veel aan heeft. Bovendien zijn veel van mijn verhalen – letterlijk – fabelachtig. Fabels horen generiek te zijn, iedereen moet ze kunnen begrijpen. Daarom spelen ze ook altijd in ‘het bos’, of is er ‘een huis op de heuvel’. Dat zijn generieke aanduidingen waar iedereen zich wel iets bij kan voorstellen.’

Linda, de hoofdpersoon van Iemands kind, komt als enige van haar gemeenschap in verzet tegen de status quo. Maakt haar dat interessanter als personage?
‘Je kunt je daardoor beter in haar inleven. We klampen ons als lezers aan haar vast omdat zij degene is die het meeste denkt zoals wij. Ik schets een wereld die anders is dan de onze, met andere regels. Linda is ons anker. Ze is interessant omdat we onszelf in haar herkennen.’

Vaak zijn het de vrouwen in je verhalen die in verzet komen. De mannen accepteren de situatie zoals die is. Waarom?
‘Dat weet ik eigenlijk niet. Soms denk ik dat mannen gewoon zo zijn. Zij maken meestal de regels, dus ze hebben er ook geen probleem mee om de regels op te volgen.’

Als je de eerste versie van Iemands kind vergelijkt met de versie die uiteindelijk in het boek terecht is gekomen, wat zijn dan de grootste verschillen?
‘Meestal wil ik in het begin teveel uitleggen. Ik probeer bijvoorbeeld uitgebreid te beschrijven wat alle personages voelen en denken. Dat doe ik deels voor mijzelf; in die fase probeer ik zelf nog uit te vinden waar het verhaal over gaat. Na een tijdje, als ik met enige afstand naar het verhaal kan kijken, ga ik snijden en schrappen. Hoewel: het omgekeerde gebeurt ook wel eens, dat ik passages toevoeg omdat het voor lezers anders niet duidelijk is wat een personage doormaakt.’

Wanneer weet je zeker dat een verhaal af is?
‘Als mijn boek niet gepubliceerd zou zijn, zou ik nu nog aan die verhalen werken. Het moment dat een boek naar de drukker moet is heel moeilijk. Ik moet mij er dan bij neerleggen dat de verhalen goed genoeg zijn.’


De soundtrack van Mens vs Natuur

Diane Cook luistert tijdens het schrijven altijd naar muziek. Toen ze aan de verhalen voor Mens vs Natuur werkte, was dat de instrumentele muziek van de Texaan Bexar Bexar. Cook: ‘Het zijn repetitieve nummers, ze hebben een emotionele lading die mij aanspreekt. Meestal kies ik een of twee nummers en die zet op repeat, soms wel 8000 keer. Het is meditatief, op het laatste ben ik mij er niet eens meer van bewust dat er muziek aanstaat.

Luister zelf naar Bexar Bexar hier op Spotify.